Pacjenci w badaniach

https://pacjentwbadaniach.abm.gov.pl/pwb/aktualnosci/aktualne-wydarzenia-i-i/3760,24-pazdziernika-Swiatowy-Dzien-Walki-z-Otyloscia.html
19.11.2026, 03:33

24 października – Światowy Dzień Walki z Otyłością

Otyłość jest przewlekłą, złożoną i nawracającą chorobą, która może prowadzić do pogorszenia funkcjonowania organizmu oraz rozwoju wielu poważnych powikłań. Nie jest wyłącznie konsekwencją „braku silnej woli” ani prostym efektem spożywania zbyt dużej ilości jedzenia. Na jej rozwój wpływa współdziałanie wielu czynników biologicznych, genetycznych, hormonalnych, psychologicznych, środowiskowych i społecznych.

Co niepokojące, skala problemu stale rośnie. Według najnowszych danych Światowej Organizacji Zdrowia (z ang. World Health Organization, WHO) w 2024 r. z otyłością żyła 1 na 7 osób na świecie. Wśród dorosłych było to około 940 milionów, czyli 16% populacji dorosłych. Od 1990 r. częstość występowania otyłości wśród dorosłych wzrosła ponad dwukrotnie, a wśród nastolatków – około czterokrotnie.

Nowsze analizy opublikowane w 2025 r. na łamach The Lancet pokazują, że przy utrzymaniu obecnych trendów problem będzie nadal narastał. Do 2050 r. z nadwagą lub otyłością może żyć około 3,8 mld osób dorosłych w wieku 25 lat i więcej, a blisko 1,95 mld z nich może chorować na otyłość.

Otyłość w Polsce

W analizie Narodowego Funduszu Zdrowia opartej na danych dotyczących wzrostu i masy ciała około 3,4 mln dorosłych pacjentów, nadwagę stwierdzono u około 35% badanych, natomiast otyłość u około 28%. Otyłość występowała u około 26% kobiet i 31% mężczyzn. Nadwaga lub otyłość dotyczyły aż 70% mężczyzn w wieku 18-64 lata.

Światowa Federacja Otyłości (z ang. World Obesity Federation) szacowała natomiast, że w 2025 r. około 30% dorosłych mieszkańców Polski mogło żyć z otyłością, a podwyższony wskaźnik masy ciała mógł dotyczyć około 66% dorosłych.

Dlaczego rozwija się otyłość?

Masa tkanki tłuszczowej zwiększa się, gdy przez dłuższy czas organizm otrzymuje więcej energii niż zużywa. Nie oznacza to jednak, że otyłość można sprowadzić wyłącznie do spożywania zbyt dużej ilości jedzenia i niskiej aktywności fizycznej.

Bilans energetyczny jest regulowany przez niezwykle złożone mechanizmy obejmujące m.in. mózg, układ hormonalny, przewód pokarmowy, tkankę tłuszczową oraz sygnały odpowiedzialne za głód, sytość i wydatek energetyczny. Na proces ten wpływa również środowisko, w którym żyjemy.

Czynniki środowiskowe i związane ze stylem życia

Do rozwoju otyłości mogą przyczyniać się m.in.:

  • częste spożywanie produktów wysokokalorycznych i wysoko przetworzonych oraz napojów zawierających duże ilości cukrów,
  • mała aktywność fizyczna i długotrwały siedzący tryb życia,
  • niedostateczna ilość lub zła jakość snu,
  • przewlekły stres,
  • łatwa dostępność wysokoenergetycznej żywności i intensywny marketing takich produktów,
  • ograniczony dostęp do zdrowej żywności oraz bezpiecznej przestrzeni umożliwiającej aktywność fizyczną,
  • sytuacja ekonomiczna i społeczna.

Czynniki biologiczne i genetyczne

Predyspozycja do rozwoju otyłości może być częściowo dziedziczna. Geny wpływają m.in. na regulację apetytu i sytości, metabolizm, wydatek energetyczny oraz tendencję do gromadzenia tkanki tłuszczowej. U większości pacjentów otyłość ma jednak charakter wieloczynnikowy, a więc jest rezultatem współdziałania predyspozycji genetycznych ze środowiskiem.

Istotną rolę odgrywa również regulacja hormonalna i nerwowa. W kontrolę apetytu i masy ciała zaangażowane są m.in. leptyna, insulina, grelina, GLP-1, GIP oraz inne hormony jelitowe i sygnały przesyłane pomiędzy przewodem pokarmowym a mózgiem.

Czynniki psychologiczne

Przewlekły stres, depresja czy niektóre zaburzenia odżywiania mogą sprzyjać zmianom sposobu jedzenia. Jednocześnie życie z otyłością, szczególnie w sytuacji stygmatyzacji i dyskryminacji, może zwiększać ryzyko problemów psychicznych.

Do zaburzeń wymagających odrębnej diagnostyki należy m.in. zespół napadowego objadania się. Nie należy jednak zakładać, że każda osoba z otyłością ma zaburzenia odżywiania lub że problemy psychiczne są przyczyną jej choroby.

Jak rozpoznaje się otyłość?

Przez wiele lat podstawowym narzędziem diagnostycznym był wskaźnik masy ciała BMI (z ang. Body Mass Index), obliczany według wzoru:

BMI = masa ciała (kg) / wzrost² (m²)

U dorosłych według klasyfikacji WHO:

  • BMI 25,0–29,9 kg/m² oznacza nadwagę,
  • BMI ≥30 kg/m² odpowiada otyłości.

BMI pozostaje prostym i przydatnym narzędziem przesiewowym, jednak nie pokazuje bezpośrednio ilości ani rozmieszczenia tkanki tłuszczowej i nie powinien być jedynym kryterium oceny zdrowia pacjenta.

W 2025 r. międzynarodowa komisja ekspertów działająca przy The Lancet Diabetes & Endocrinology zaproponowała zmianę podejścia do diagnozowania otyłości. Eksperci zalecają, aby przy ocenie konkretnego pacjenta poza BMI uwzględniać również inne pomiary określające nadmierne nagromadzenie tkanki tłuszczowej, np.:

  • obwód talii,
  • stosunek obwodu talii do bioder – WHR,
  • stosunek obwodu talii do wzrostu – WHtR,
  • a w wybranych sytuacjach bezpośrednią ocenę składu ciała.

Następnie lekarz powinien ocenić, czy nadmiar tkanki tłuszczowej powoduje zaburzenia funkcjonowania narządów, ograniczenia sprawności lub istotne objawy zdrowotne.

Inaczej natomiast wygląda sytuacja w odniesieniu do dzieci i młodzieży. W ich przypadku nie stosuje się prostych wartości BMI przeznaczonych dla dorosłych, ponieważ wynik należy interpretować z uwzględnieniem wieku i płci dziecka, korzystając z odpowiednich siatek rozwojowych.

Według WHO u dzieci i młodzieży w wieku 5 -19 lat otyłość rozpoznaje się, gdy BMI względem wieku znajduje się powyżej 2 odchyleń standardowych od mediany WHO. U dzieci poniżej 5. roku życia obowiązują odrębne kryteria.

Do czego może prowadzić nieleczona otyłość?

Otyłość zwiększa ryzyko wielu chorób i zaburzeń zdrowotnych, m.in.:

  • cukrzycy typu 2,
  • nadciśnienia tętniczego,
  • choroby niedokrwiennej serca, zawału serca i udaru mózgu,
  • zaburzeń lipidowych i miażdżycy,
  • stłuszczeniowej choroby wątroby związanej z dysfunkcją metaboliczną,
  • przewlekłej choroby nerek,
  • obturacyjnego bezdechu sennego,
  • chorób pęcherzyka żółciowego i kamicy żółciowej,
  • choroby zwyrodnieniowej stawów,
  • zaburzeń płodności i niektórych zaburzeń hormonalnych,
  • wysiłkowego nietrzymania moczu,
  • części nowotworów,
  • pogorszenia sprawności i jakości życia.

Otyłość może także współistnieć z depresją, zaburzeniami lękowymi czy zaburzeniami odżywiania, dlatego opieka nad pacjentem powinna obejmować zarówno zdrowie fizyczne, jak i psychiczne.

„Mniej jedz i więcej się ruszaj” – dlaczego to nie wystarcza?

Otyłość jest chorobą, a jej leczenie nie może sprowadzać się wyłącznie do zalecenia pacjentowi, aby jadł mniej i więcej ćwiczył.

Badania ostatnich lat pokazują, że regulacja masy ciała zależy od skomplikowanych szlaków hormonalnych, metabolicznych i nerwowych. Mózg nieustannie otrzymuje informacje z jelit, trzustki, tkanki tłuszczowej i innych narządów i na tej podstawie reguluje m.in. głód, uczucie sytości oraz wydatek energetyczny.

Badania neuroobrazowe opisane na łamach Nature również wskazują na różnice w funkcjonowaniu sieci mózgowych związanych z przetwarzaniem bodźców pokarmowych, nagrodą oraz kontrolą zachowania. Nie można jednak interpretować ich w prosty sposób jako dowodu, że wszystkie osoby z otyłością mają „nadaktywny układ nagrody” czy „osłabioną kontrolę”. Wyniki badań są bardziej złożone i zależą m.in. od rodzaju bodźca, stanu głodu, wieku oraz zastosowanej metodologii.

Metaanalizy i przeglądy badań fMRI wskazują jednak, że w regulację zachowań żywieniowych u osób z otyłością zaangażowane są m.in. obszary związane z nagrodą i motywacją – prążkowie, wyspa i kora oczodołowo-czołowa – oraz obszary kory przedczołowej związane z kontrolą poznawczą.

To jeden z argumentów pokazujących, dlaczego otyłość jest chorobą biologicznie złożoną, a nie wyłącznie rezultatem świadomych decyzji pacjenta.

Jak leczy się otyłość?

Leczenie powinno być indywidualne, kompleksowe i długoterminowe. W zależności od stanu zdrowia pacjenta może obejmować:

  • zmianę sposobu żywienia dostosowaną do potrzeb chorego,
  • zwiększenie aktywności fizycznej i ograniczenie siedzącego trybu życia,
  • terapię behawioralną i wsparcie psychologiczne,
  • leczenie zaburzeń snu i innych chorób współistniejących,
  • farmakoterapię otyłości, jeżeli istnieją do niej wskazania,
  • leczenie chirurgiczne otyłości – chirurgię metaboliczną/bariatryczną – u odpowiednio zakwalifikowanych pacjentów.

Rozwój leków oddziałujących m.in. na układ inkretynowy, w tym receptory GLP-1 oraz GIP, jest jednocześnie kolejnym potwierdzeniem, jak dużą rolę w kontroli apetytu i masy ciała odgrywają mechanizmy biologiczne.

Otyłość ma tendencję do nawrotów i zwykle wymaga długotrwałego leczenia – podobnie jak inne choroby przewlekłe.

Jeżeli podejrzewasz, że problem otyłości może dotyczyć Ciebie lub bliskiej Ci osoby, warto skonsultować się z lekarzem. Ocena powinna obejmować nie tylko masę ciała i BMI, ale również rozmieszczenie tkanki tłuszczowej, obecność chorób współistniejących, stosowane leki, sposób żywienia, aktywność fizyczną, sen oraz zdrowie psychiczne.

Celem leczenia otyłości nie jest wyłącznie zmniejszenie liczby kilogramów, lecz przede wszystkim poprawa zdrowia, sprawności, samopoczucia i jakości życia pacjenta.

 

Bibliografia:

  1. World Health Organization, Obesity and overweight: https://www.who.int/en/news-room/fact-sheets/detail/obesity-and-overweight?
  2. Phelps N, Singleton R, Zhou B et al., Worldwide trends in underweight and obesity from 1990 to 2022: a pooled analysis of 3663 population-representative studies with 222 million children, adolescents, and adults, The Lancet, 2024; 403, 1027-1050.
  3. Ng, M., Gakidou, E., Lo, J., Abate, Y. H., Abbafati, C., Abbas, N., Abbasian, M., Abd ElHafeez, S., Abdel-Rahman, W. M., Abd-Elsalam, S., Abdollahi, A., Abdoun, M., Abdulah, D. M., Abdulkader, R. S., Abdullahi, A., Abedi, A., Abeywickrama, H. M., Abie, A., Aboagye, R. G., … Vollset, S. E. (2025). Global, regional, and national prevalence of adult overweight and obesity, 1990–2021, with forecasts to 2050: a forecasting study for the Global Burden of Disease Study 2021. The Lancet, 405(10481), 813–838.
  4. Narodowy Fundusz Zdrowia, Masa ciała i wzrost. Dane niezbędne dla zdrowia publicznego:https://www.nfz.gov.pl/aktualnosci/aktualnosci-centrali/masa-ciala-i-wzrost-dane-niezbedne-dla-zdrowia-publicznego%2C8745.html?
  5. World Obesity Federation, World Obesity Atlas 2025: https://data.worldobesity.org/publications/world-obesity-atlas-2025-v7.pdf?
  6. Magkos, F., Sørensen, T. I. A., Raubenheimer, D., Dhurandhar, N. V., Loos, R. J. F., Bosy-Westphal, A., Clemmensen, C., Hjorth, M. F., Allison, D. B., Taubes, G., Ravussin, E., Friedman, M. I., Hall, K. D., Ludwig, D. S., Speakman, J. R., & Astrup, A. (2024). On the pathogenesis of obesity: causal models and missing pieces of the puzzle. Nature Metabolism, 6(10), 1856–1865.
  7. Rubino, F., Cummings, D. E., Eckel, R. H., Cohen, R. V., Wilding, J. P. H., Brown, W. A., Stanford, F. C., Batterham, R. L., Farooqi, I. S., Farpour-Lambert, N. J., le Roux, C. W., Sattar, N., Baur, L. A., Morrison, K. M., Misra, A., Kadowaki, T., Tham, K. W., Sumithran, P., Garvey, W. T., … Mingrone, G. (2025). Definition and diagnostic criteria of clinical obesity. The Lancet Diabetes & Endocrinology, 13(3), 221–262.
  8. Wen, X., Zhang, B., Wu, B., Xiao, H., Li, Z., Li, R., Xu, X., & Li, T. (2022). Signaling pathways in obesity: mechanisms and therapeutic interventions. Signal Transduction and Targeted Therapy, 7(1).
  9. Li, G., Hu, Y., Zhang, W., Wang, J., Ji, W., Manza, P., Volkow, N. D., Zhang, Y., & Wang, G.-J. (2023). Brain functional and structural magnetic resonance imaging of obesity and weight loss interventions. Molecular Psychiatry, 28(4), 1466–1479.

Autorka: Urszula Imiełowska

Opcje strony